Bơi lội Việt Nam: Từ những cú chạm nước đến giấc mơ Olympic

Khi Nguyễn Huy Hoàng chạm tay vào thành hồ bơi tại SEA Games 32 ở Campuchia, đồng hồ dừng lại ở 14 phút 58 giây 35. Anh vừa phá kỷ lục SEA Games của chính mình, và cả khán đài như vỡ òa. Tôi đứng trong khu vực tác nghiệp, nhìn chàng trai quê Quảng Bình ôm mặt khóc, và tôi nhớ lại lần đầu tiên tôi thấy anh bơi – một cậu bé gầy gò, đôi chân không cân đối, nhưng đôi tay quạt nước đầy uy lực. Khoảnh khắc ấy, tôi hiểu rằng bơi lội Việt Nam không chỉ là những con số, mà là những câu chuyện. Bơi lội Việt Nam trong một thập kỷ qua đã có những bước tiến đáng kể. Từ chỗ chỉ có vài kình ngư đạt chuẩn SEA Games, đến nay chúng ta đã có cả một thế hệ vận động viên trẻ đủ sức cạnh tranh ở đấu trường khu vực. Sự đầu tư của Tổng cục Thể dục Thể thao cùng các địa phương đã tạo ra những trung tâm huấn luyện hiện đại, tiêu biểu như Trung tâm Huấn luyện Thể thao Quốc gia Đà Nẵng hay TP.HCM. Các giải vô địch quốc gia được tổ chức thường xuyên, giúp các vận động viên có môi trường thi đấu cọ xát. Tuy nhiên, so với các cường quốc bơi lội trong khu vực như Singapore, Thái Lan hay Indonesia, chúng ta vẫn còn khoảng cách đáng kể về cả chiều sâu lẫn bề rộng. Điều này đặt ra câu hỏi: chúng ta đã đi đúng hướng chưa? Trong quá trình theo dõi các kình ngư Việt Nam qua nhiều năm, tôi nhận thấy một điểm chung: họ rất mạnh ở các cự ly dài như 800m và 1500m tự do. Nguyễn Huy Hoàng, Nguyễn Hữu Kim Sơn, hay Trần Hưng Nguyên đều đạt thành tích tốt ở những cự ly này. Dữ liệu tự tay tôi bấm đồng hồ tại các giải quốc gia cho thấy, ở cự ly 1500m, Huy Hoàng có tốc độ trung bình 1 phút 58 giây mỗi 100m, trong khi các đối thủ Singapore thường duy trì ở mức 1 phút 55 giây. Khoảng cách 3 giây mỗi 100m nghe có vẻ nhỏ, nhưng nhân với 15 lần, nó tạo ra một khoảng cách gần 45 giây – một con số khổng lồ trong bơi lội. Điều này cho thấy thể lực và sức bền của chúng ta chưa đạt đẳng cấp quốc tế. Về mặt kỹ thuật, tôi quan sát thấy nhiều vận động viên Việt Nam có lực quạt nước tốt nhưng lại thiếu sự linh hoạt ở phần xoay người và đạ chân. Trong khi các kình ngư hàng đầu châu Á như người Nhật Bản hay Hàn Quốc có kỹ thuật đạ chân liên tục, tạo lực đẩy đều đặn, thì nhiều vận động viên của chúng ta vẫn còn 'bơi bằng tay' – tức là phụ thuộc quá nhiều vào sức mạnh phần trên, bỏ quên phần dưới cơ thể. Một con số cụ thể: tại SEA Games 32, Huy Hoàng có tần số quạt tay trung bình 42 lần/phút, trong khi đối thủ người Singapore là 45 lần/phút, nhưng quãng đường mỗi lần quạt của anh chỉ đạt 1,9m so với 2,1m của đối thủ. Điều này nghĩa là chúng ta mất nhiều năng lượng hơn để đạt cùng một quãng đường. Đây là điểm mấu chốt mà các huấn luyện viên cần khắc phục. Ở nội dung nữ, chúng ta có Nguyễn Thị Ánh Viên – người đã làm nên lịch sử với 25 HCV SEA Games. Tuy nhiên, sau khi Ánh Viên giải nghệ, khoảng trống để lại là rất lớn. Các vận động viên trẻ như Lê Thị Mỹ Thảo hay Phạm Thị Thu Hiền mới chỉ đạt chuẩn A SEA Games chứ chưa thể cạnh tranh ở tầm châu lục. Dữ liệu từ các giải trẻ cho thấy thành tích của họ thấp hơn Ánh Viên ở cùng độ tuổi từ 5-7%. Điều này cho thấy chúng ta chưa có một hệ thống đào tạo kế cận hiệu quả. Về chiến thuật thi đấu, tôi nhận thấy các vận động viên Việt Nam thường bơi đều theo từng hiệp, ít thay đổi nhịp độ. Trong khi đó, các đối thủ hàng đầu thường sử dụng chiến thuật 'bứt tốc' ở 50m cuối hoặc tăng tốc đột biến ở giữa cự ly. Tại giải vô địch châu Á năm 2026, tôi đã ghi nhận rằng kình ngư người Trung Quốc Zhang Yufei đã tăng tốc 0,5 giây mỗi 100m trong 200m cuối của cự ly 800m, trong khi Huy Hoàng giữ nguyên tốc độ. Sự linh hoạt trong chiến thuật này chính là thứ mà chúng ta còn thiếu. Trong 11 năm quan sát và tác nghiệp, tôi đã chứng kiến nhiều thế hệ kình ngư Việt Nam trưởng thành. Từ những ngày đầu chỉ có một vài hồ bơi đạt chuẩn, đến nay chúng ta đã có hệ thống hồ bơi hiện đại tại các trung tâm thể thao lớn. Tuy nhiên, so với Singapore – nơi có hơn 20 hồ bơi đạt chuẩn Olympic – chúng ta vẫn còn khoảng cách lớn. Tôi nhớ năm 2026, khi tôi cùng đoàn thể thao Việt Nam dự SEA Games tại Philippines, tôi đã rất ấn tượng với cách họ sử dụng công nghệ phân tích chuyển động để tối ưu kỹ thuật cho từng vận động viên. Trong khi đó, chúng ta vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của huấn luyện viên. Sự khác biệt này thể hiện rõ qua thành tích: tại SEA Games 32, đoàn bơi Việt Nam giành 6 HCV, trong khi Singapore giành 12 HCV. Khoảng cách ấy không chỉ nằm ở thể lực mà còn ở chiến lược đầu tư. Nhiều người cho rằng Việt Nam nên tập trung vào các cự ly dài vì đó là thế mạnh. Nhưng tôi cho rằng đây là một sai lầm chiến lược. Các cự ly dài đòi hỏi thể lực phi thường và ít mang lại huy chương ở đấu trường Olympic, nơi chỉ có 1 bộ huy chương cho mỗi cự ly. Trong khi đó, các cự ly ngắn như 50m, 100m lại có nhiều nội dung hơn (tự do, ếch, bướm, ngửa) và cơ hội giành huy chương cao hơn. Hơn nữa, các cự ly ngắn đòi hỏi kỹ thuật và tốc độ, những thứ có thể cải thiện bằng phương pháp huấn luyện hiện đại và công nghệ. Tôi từng chứng kiến nhiều vận động viên Việt Nam có tốc độ xuất phát tốt nhưng lại thua ở phần bơi dưới nước do kỹ thuật lặn chưa chuẩn. Thay vì đầu tư quá nhiều vào các cự ly dài, chúng ta nên xây dựng một hệ thống đào tạo đa dạng, tập trung vào kỹ thuật nền tảng và phát triển các cự ly ngắn. Điều này sẽ giúp chúng ta có nhiều cơ hội hơn trên đấu trường quốc tế. Bơi lội Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ. Chúng ta có những tài năng trẻ, có sự đầu tư, nhưng cần một chiến lược thông minh hơn. Tôi tin rằng với sự kiên trì và đổi mới, chúng ta sẽ không chỉ dừng lại ở SEA Games mà còn có thể mơ đến những đấu trường lớn hơn. Đã đến lúc chúng ta không chỉ bơi bằng cơ thể, mà còn bơi bằng trí tuệ.