Infantino và "văn hóa tôn trọng" ở Jeddah: Lá thư cải tổ FIFA vẫn là ẩn số

Đêm khai mạc Cúp Vùng Vịnh lần thứ 27 trên đất Jeddah, Ả Rập Xê Út, có ba sự việc xảy ra gần như cùng lúc. Trên sân King Abdullah Sports City, đội chủ nhà Ả Rập Xê Út thắng Kuwait 1-0. Ở sân Prince Abdullah Al-Faisal, Iraq chia điểm với Oman 1-1. Và trên tài khoản Instagram cá nhân, Chủ tịch FIFA Gianni Infantino đăng một thông điệp về "văn hóa tôn trọng" và "văn hóa đối thoại".

Trong ba sự việc ấy, chỉ một thứ đáng ngồi phân tích cho tử tế. Không phải tỷ số — kết quả của một lượt trận khai mạc là loại dữ liệu rẻ nhất trong mọi loại dữ liệu bóng đá. Nó cho biết ai thắng. Nó không cho biết thắng bằng cách nào, bằng khối lượng chạy nào, bằng bao nhiêu đường chuyền xuyên tuyến, bằng ai. Cũng không phải tấm ảnh Infantino ngồi trên khán đài, bắt tay, cảm ơn, khen ngợi.

Thứ đáng phân tích là một lá thư gửi tới Hội đồng FIFA, đề xuất cải tổ cấu trúc tổ chức, và đòi hỏi sự hợp tác mang tính xây dựng của cả 211 liên đoàn thành viên. Bản tin gốc của hãng AFP, đăng lại trên Goal.com, nhắc tới lá thư ấy đúng một lần. Không trích một câu. Không tóm tắt một điều khoản. Không nêu một ai phản đối. Không nêu một ai ủng hộ ngoài chính người viết ra nó.

Khi con số lên tiếng, tôi lắng nghe; khi số đông hò hét, tôi đếm lại từ đầu. Ở đây không có con số nào để đếm. Có một cái tên, một dòng trạng thái, và một sự im lặng được trình bày như thể là sự đồng thuận.

Một giải đấu tám đội và một khán đài đầy khách quý

Cúp Vùng Vịnh lần thứ 27 do Liên đoàn Bóng đá Vùng Vịnh (AGCFF) tổ chức, quy tụ tám đội tuyển quốc gia: Bahrain, Iraq, Kuwait, Oman, Qatar, Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Yemen. Đây là lần đầu tiên Jeddah đăng cai giải. Ban tổ chức địa phương mô tả đây là một cột mốc trong lộ trình tổ chức sự kiện của đất nước, và lễ khai mạc được gắn với các hoạt động kỷ niệm Quốc khánh Ả Rập Xê Út.

Về mặt chuyên môn, đây là một giải đấu ngắn, tám đội, vòng bảng khép kín, một trận thua có thể đẩy một đội tới mép vực. Trong dạng thức như vậy, các trận mở màn thường diễn ra chậm, thận trọng, ưu tiên giữ sạch lưới hơn là đua tốc độ. Hai tỷ số 1-0 và 1-1 hoàn toàn phù hợp với khuôn mẫu đó. Nhưng cần nói rõ ngay: đây là quan sát ở mức quy luật, không phải chẩn đoán chiến thuật. Tôi không có xG, không có số pha dứt điểm, không có thời lượng kiểm soát bóng, không có số lần gây áp lực trên mỗi hành động phòng ngự, không có đội hình ra sân, không có thay người, không có phát biểu huấn luyện viên. Không có gì cả.

Tôi xem bóng đá từ thời sân cỏ còn bốc mùi đất, không phải mùi tiền. Ngày đó, muốn nói một đội đá thế nào thì phải xem, phải đếm, phải ghi chép. Bây giờ thì người ta chỉ cần đọc một dòng tiêu đề rồi viết lại thành khẳng định. Tôi từ chối làm việc đó. Với dữ liệu hiện có, kết luận đúng đắn nhất về mặt chiến thuật là: không thể kết luận.

Có một chi tiết nhỏ nhưng đáng ghi vào sổ. Trận của chủ nhà được xếp vào khung giờ muộn, trên sân lớn hơn, sức chứa cao hơn. Trận Iraq - Oman đá sớm hơn, trên sân nhỏ hơn. Đó là logic xếp lịch của đài truyền hình và ban tổ chức: đặt đội chủ nhà vào khung giờ vàng. Đây là tín hiệu về thứ bậc truyền thông, không phải về thứ bậc chuyên môn. Hai thứ đó không nên trộn vào nhau.

Danh sách khách quý được điểm qua trong bản tin dài hơn hẳn phần bóng đá: Chủ tịch AGCFF Hamad bin Khalifa bin Ahmed Al-Thani, đại diện ban lãnh đạo Liên đoàn Bóng đá Ả Rập Xê Út, Phó Thống đốc vùng Makkah, Bộ trưởng Thể thao, và một thành viên Hội đồng FIFA. Cách liệt kê ấy có vấn đề. Bản tin gộp tên và chức danh vào nhau tới mức không còn phân biệt được ai giữ chức gì. Trước khi lấy bài báo này làm tài liệu tham chiếu về bộ máy bóng đá Ả Rập Xê Út, phải đối chiếu lại với hồ sơ chính thức của liên đoàn nước này. Đây là lỗi kỹ thuật, nhưng là lỗi kỹ thuật có thể khiến người đọc trích dẫn sai.

Lá thư, con số 211 và một quy trình không ai nhắc

Nội dung lá thư thì không ai được xem. Đây là điểm quan trọng nhất, và là điểm mà bản tin gốc bỏ trống hoàn toàn. Một văn bản đề xuất cải tổ cấu trúc FIFA được nhắc tới, gửi tới Hội đồng FIFA, cần sự hợp tác của toàn bộ 211 liên đoàn thành viên. Hết. Không có điều khoản nào, không có lĩnh vực nào, không có thời hạn nào, không có tên người soạn thảo.

Điều đó có nghĩa là mọi kết luận về bản chất của gói cải tổ — nó mạnh hay nhẹ, nó đụng vào giới hạn nhiệm kỳ hay vào phân chia doanh thu, nó mở rộng hay thu hẹp quyền tự chủ của các liên đoàn châu lục — đều là phỏng đoán. Người viết bản tin không có nội dung, hoặc có mà không tóm tắt. Cả hai khả năng đều dẫn tới cùng một hệ quả: độc giả đang được cho một cái vỏ mà không có ruột.

Có một sự thật pháp lý bị bỏ hoàn toàn khỏi bản tin, và nó quyết định cách đọc toàn bộ câu chuyện. Hội đồng FIFA không có quyền sửa Điều lệ FIFA. Hội đồng là cơ quan điều hành chính giữa hai kỳ Đại hội, có nhiệm vụ xem xét và chuẩn bị đề xuất. Quyền sửa điều lệ thuộc về Đại hội FIFA, nơi cả 211 liên đoàn thành viên cùng bỏ phiếu. Lá thư gửi Hội đồng vì thế là một công cụ tham vấn, không phải một quyết định. Ai đọc tiêu đề rồi tưởng rằng cải tổ sắp xảy ra, người đó đang đọc sai thủ tục.

Cụm từ "cần sự hợp tác mang tính xây dựng của cả 211 liên đoàn thành viên" chính là lời thú nhận công khai về phép toán phê chuẩn. Một tổ chức mà mỗi liên đoàn một phiếu là nguồn sức mạnh của người đứng đầu, đồng thời cũng là cơ chế để chặn đứng cải tổ. Cả hai điều đúng cùng lúc. Không có nghịch lý nào ở đây; chỉ có số học.

Rồi tới tuyên bố rằng phản hồi tích cực "đã đến từ khắp nơi trên thế giới". Đây là một lời tự báo cáo không có kiểm toán. Không tên liên đoàn nào. Không tên liên đoàn châu lục nào. Không có một trích dẫn xác nhận nào từ phía đối tác. Trong mọi bảng xếp hạng độ tin cậy, nguồn tự công bố của bên có quyền lợi nằm ở mức thấp nhất. Nguyên tắc đó áp dụng cho tin chuyển nhượng, và cũng áp dụng cho tin quản trị.

Câu đáng chú ý nhất trong bản tin là câu phủ nhận được đặt trước: "Đây không phải là chuyện tạo ra những dòng tiêu đề tích cực, mà là chuyện làm điều đúng cho bóng đá." Khi một người tự nêu ra lời buộc tội trước khi có ai buộc tội, thường là lời buộc tội ấy đã tồn tại ở đâu đó, chỉ không nằm trong bài báo. Bản tin không hề dẫn một tiếng nói phản biện nào. Không UEFA, không CONMEBOL, không một liên đoàn thành viên nào hoài nghi, không một chuyên gia quản trị nào được hỏi. Một cuộc tham vấn cải tổ được tường thuật chỉ bằng giọng của người đề xuất.

Cách công bố cũng là một lựa chọn, không phải một sự vô tình. Thông điệp quản trị được phát qua Instagram cá nhân, không qua thông cáo chính thức của FIFA. Kênh đó tiếp cận công chúng phổ thông trực tiếp, bỏ qua hệ thống báo chí của tổ chức, và không có ô phản hồi dành cho các liên đoàn thành viên. Đó là một kênh truyền thông không bị chất vấn về mặt thủ tục.

Một chi tiết giao thức nhỏ nhưng đáng ghi vào sổ. Trong danh sách cảm ơn, Chủ tịch AGCFF được xếp tên đầu tiên, trước cả ban lãnh đạo liên đoàn chủ nhà, trước cả thống đốc vùng, trước cả bộ trưởng thể thao. Thứ tự đó không phải ngẫu nhiên. Nó xác định đâu là đối tác thể chế chính của FIFA trong sự kiện này: liên đoàn khu vực, chứ không phải liên đoàn quốc gia. Ở châu Á, vị trí ấy có trọng lượng trong các cuộc bỏ phiếu của AFC.

Đặt tất cả cạnh nhau, ta thấy một bức tranh rõ hơn nhiều so với tiêu đề. Một cuộc tham vấn cải tổ cấu trúc, công bố qua kênh cá nhân, phát đi từ một quốc gia đăng cai đang chuẩn bị cho một kỳ World Cup, trong tuần lễ mà quốc gia đó vừa tổ chức một giải khu vực lần đầu tại một thành phố mới, với một buổi họp Hội đồng FIFA được ấn định vào tháng sau.

Với một sự kiện như Cúp Vùng Vịnh ở Jeddah, giá trị lớn nhất không nằm ở tỷ số. Nó nằm ở vai trò sân tập vận hành. Đây là lần đầu Jeddah tổ chức giải: kiểm tra quản lý sân, luồng khán giả, chất lượng tín hiệu truyền hình, quy trình an ninh, dịch vụ khách mời. Những thứ đó không được chấm bằng bàn thắng; chúng được chấm bằng báo cáo vận hành. Một giải khu vực tám đội là một bài kiểm tra quy mô nhỏ cho một sự kiện toàn cầu. Nhìn theo hướng này, trận Ả Rập Xê Út thắng Kuwait 1-0 không phải là kết quả quan trọng nhất của tuần; nó chỉ là thứ thu hút được camera.

Và đây là điều bản tin không nói: trong toàn bộ văn bản, không có một dòng nào đề cập tới các quan ngại bên ngoài về nước chủ nhà. Không một chữ. Với một sự kiện có chủ nhà, có sân, có sự hiện diện của Chủ tịch FIFA và có cả bối cảnh World Cup 2034, việc bỏ trống ấy là một lựa chọn biên tập, không phải một hệ quả tự nhiên của sự kiện.

Chỗ tôi có thể sai

Giờ tới phần khó nhất, phần mà người viết khó tự làm nhất: liệt kê những chỗ mình có thể sai.

Tôi có thể sai vì nguồn. Toàn bộ nội dung quản trị trong bài đến từ một kênh duy nhất, do chính người phát ngôn kiểm soát. Mẫu bằng một. Kết luận về ý định phải dè chừng. Nếu văn bản của lá thư được công bố và cho thấy một gói cải tổ kỹ thuật, hẹp, nhằm tăng tính minh bạch trong phân bổ nguồn lực, thì nghi ngờ của tôi về động cơ sẽ yếu đi đáng kể.

Tôi có thể sai vì mặc định rằng im lặng là dấu hiệu xấu. Cũng có khả năng bản tin được ghép từ thông cáo của FIFA và tài khoản cá nhân, và phóng viên không có quyền tiếp cận nguồn phản biện trong khung giờ đó. Đó là vấn đề của hãng tin, không nhất thiết là vấn đề của người được phỏng vấn.

Tôi có thể sai vì lịch. Bản tin không nêu ngày cụ thể của giải, chỉ gắn khai mạc với Quốc khánh Ả Rập Xê Út và ghi rằng Hội đồng FIFA họp "tháng sau". Nếu giải diễn ra trong khung nghỉ của lịch câu lạc bộ, vấn đề thể lực và nhả người của các liên đoàn không đáng lo. Nếu nó rơi vào cao điểm lịch thi đấu, mọi thứ khác đi. Chưa có ngày, chưa có kết luận.

Tôi có thể sai vì tôi thích nhìn vào phần bị bỏ trống. Nghề của tôi là hoài nghi, và nghề nào cũng có cám dỗ riêng: soi dữ liệu lạnh tới mức phủ nhận cả những gì con số không đo được. Một trận bóng có bốn mươi nghìn người reo, có một cầu thủ cắn môi sau tiếng còi, có một huấn luyện viên đứng suốt hiệp hai. Không thống kê nào chứa hết những thứ đó.

Số đông có quyền mê muội, nhưng tôi có quyền thức tỉnh. Thức tỉnh không có nghĩa là phủ nhận tất cả. Nó có nghĩa là đọc cả thứ không được viết ra.

Điều đáng theo dõi tiếp

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các kỳ chuyển nhượng của tôi, những câu chuyện quản trị thể thao hiếm khi được quyết định ở nơi người ta tưởng. Chúng được quyết định ở đúng cái phòng họp mà bản tin chỉ nhắc tên.

Buổi họp Hội đồng FIFA vào tháng sau là phép thử thực tế. Nếu cuộc họp đưa ra một gói cải tổ đã được chỉnh sửa, có điều khoản cụ thể, có phản hồi từ các liên đoàn châu lục được nêu tên, thì khung "đối thoại" trong thông điệp ở Jeddah là thật. Nếu cuộc họp đưa ra một văn bản không thể sửa, chỉ có nhận hoặc không, thì khung ấy chỉ là truyền thông.

Trong cả hai tình huống, kết quả trên sân Jeddah đều không liên quan. Đó là điều đáng nhớ về tuần lễ này. Người ta sẽ nhớ ảnh chụp trên khán đài. Người ta sẽ quên lá thư. Nhưng lá thư mới là thứ có thể đổi cách bỏ phiếu của 211 liên đoàn trong sáu tháng tới.

Bong bóng thể thao không vỡ bằng tiếng nổ, nó xẹp bằng tiếng thở dài. Và những tiếng thở dài trong làng quản trị bóng đá hiếm khi lọt vào bản tin. Chúng chỉ lọt vào biên bản họp.

Còn về câu hỏi mà bản tin không đặt ra: nếu một cuộc tham vấn cải tổ thực sự cần sự đồng thuận của 211 liên đoàn, thì tại sao nó lại được công bố từ khán đài một giải khu vực, bằng tài khoản cá nhân, vào đúng tuần mà dư luận đang hướng về một trận bóng 1-0 khác?