Đêm đấu vật ở Mineral de la Reforma: Một trọng tài 75 tuổi, một đòn thế gây tranh cãi và khoảng lặng không ai lấp được

Đêm ấy, ở Mineral de la Reforma, tiếng vỗ tay không vỡ thành sóng. Nó gọn, khô, dội vào bốn bức tường của Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" rồi rơi xuống sàn đấu. Giữa vòng dây, một trọng tài 75 tuổi tên Gerardo Germán Pineda - người ta gọi ông bằng biệt danh trìu mến "El Búho", Con Cú - đứng chờ nhịp. Ông đã đứng ở vị trí đó hàng chục năm, đủ lâu để khán giả quen với dáng người gầy, cặp kính và cách ông bước vào một cú ngã như bước vào một điệu nhảy. Nhịp trống trên khán đài nào cũng chung một nhịp đập: tình yêu trò chơi. Nhưng có những đêm, chính nhịp đập ấy đưa người ta đi xa hơn nơi họ muốn đến. Lucha libre không phải võ thuật đối kháng. Đây là nghệ thuật trình diễn được dàn dựng, nơi thắng thua đã nằm trong kịch bản, nơi mỗi cú ngã - "bump" - là một phần của vở diễn. Khán giả đến sân để xem những chiếc mặt nạ, những nhân vật técnico và rudo, để hò reo theo một câu chuyện được viết trước. Ở Mexico, đấu vật là di sản, là sân khấu dân gian, là nơi một người đàn ông 75 tuổi vẫn có thể đứng giữa vòng dây và được khán giả gọi bằng cái tên thân thương. Đêm đó, trên sàn đấu ở Hidalgo, có một người biểu diễn tên El Hijo de Fishman và một trọng tài 75 tuổi. Câu chuyện sau đó rẽ vào hướng không ai muốn: ông Pineda nhận một đòn ngã đập đầu và không đứng dậy được nữa. Sự việc diễn ra ở một buổi trình diễn độc lập, quy mô địa phương, do công ty El Patrón Espectáculos tổ chức. Đó là phần chắc chắn. Phần còn lại - tên gọi đòn thế, động cơ, mức độ lỗi - vẫn đang tranh cãi, và chính sự tranh cãi ấy mới là điều đáng nói. Từ khi theo dõi các sự kiện võ thuật và trình diễn, tôi học được một điều: khi một người chết trên sàn, người ta có xu hướng đi tìm một cái tên để đổ lỗi. Cái tên dễ tìm nhất là tên của đòn thế. Ban đầu, báo chí đưa tin về một đòn bị cấm gọi là "martinete" - đòn đập người nhận xuống bằng đầu, mang rủi ro chấn thương cổ nghiêm trọng. Theo các tin ban đầu, đòn này được sử dụng vì người biểu diễn đã bị trừ điểm trong trận. Câu chuyện ấy đủ mạnh để tạo ra làn sóng phẫn nộ: một kẻ thua cuộc, tức giận, dùng đòn cấm để trả đũa. Rồi video do báo chí Mexico công bố xuất hiện. Theo những gì đoạn video cho thấy, đòn thế chỉ là một "contralona" - một cú vật lộn thông thường, không nằm trong danh sách cấm. Chính các bản phân tích cũng thừa nhận tên gọi của đòn và mối liên hệ nhân quả với cái chết vẫn chưa được làm rõ. Đây là điểm mấu chốt: thứ quyết định mức độ trách nhiệm pháp lý không phải là tên của đòn, mà là lực, khả năng kiểm soát và tình trạng của người nhận đòn. Trong một trận đấu được dàn dựng, các đòn thế vốn mang tính hợp tác, không phải đối kháng. Người biểu diễn không cố đánh bại đối thủ; họ phối hợp để tạo ra một cú ngã trông thật nhưng an toàn. Khi một người lệch khỏi kịch bản - làm thật, đánh mạnh, thứ mà giới trong nghề gọi là "working stiff" - đó là hành vi có thể biến một tai nạn thành sự cẩu thả. Chi tiết về việc bị trừ điểm, nếu đúng, là chi tiết nặng nhất trong hồ sơ, bởi nó gợi ý về một động cơ cảm xúc phá vỡ sự hợp tác vốn là nền tảng của bộ môn. Nhưng có một điều còn quan trọng hơn cả tên đòn thế: người nhận đòn năm nay 75 tuổi. Một người 75 tuổi nhận một cú ngã đập đầu đối diện với nguy cơ chấn thương tủy cổ và thân não cao gấp nhiều lần người trẻ. Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi tác và cơ chế chấn thương như vậy gần như là một chống chỉ định tuyệt đối. Dù trọng tài ấy có "còn hoạt động" đến đâu, sự suy giảm mật độ xương, độ dẻo của cổ và khả năng hồi phục theo tuổi vẫn khiến một cú va chạm duy nhất trở thành tình huống sinh tử. Người đưa một trọng tài 75 tuổi vào một pha ngã như thế mang trên vai một câu hỏi về trách nhiệm bảo đảm an toàn - câu hỏi này vững chắc hơn nhiều so với việc tranh cãi tên gọi của đòn. Ở đây, vai trò của trọng tài trong lucha libre cũng cần được nhìn thẳng. Không ít trọng tài là người trực tiếp nhận các cú ngã như một phần của vở diễn. Họ là mắt xích được bảo vệ ít nhất: hiếm khi được khám sức khỏe định kỳ, hiếm khi được bảo hiểm, nhưng vẫn thường xuyên nhận va chạm. Một người 75 tuổi trong vai trò ấy là hệ quả của một nền văn hóa nơi kinh nghiệm và sự quen mặt được đặt lên trước các tiêu chuẩn y tế. Một lớp khác của câu chuyện nằm ở khâu tổ chức. Địa điểm tổ chức - Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" - sau đó bị đóng cửa tạm thời vì không có giấy phép. Đây là một vi phạm quản lý được ghi nhận rõ ràng, và khác với câu chuyện về "đòn cấm", nó không phụ thuộc vào cách diễn giải. Ở Mexico, các chương trình đấu vật độc lập thường nằm ngoài vùng phủ sóng của những giải đấu lớn như AAA hay CMLL - nơi có quy trình y tế và bảo hiểm chặt chẽ hơn. Các buổi diễn địa phương hoạt động với mức giám sát thấp hơn nhiều, và chính khoảng trống ấy là nơi tai nạn sinh ra. Cần nhấn mạnh rằng trách nhiệm không dừng ở người biểu diễn. Ban tổ chức, đơn vị cấp phép, và cả hệ thống quản lý địa phương đều nằm trong vòng trách nhiệm. Một sân đấu không có bác sĩ túc trực, không có phương án cấp cứu, không có hợp đồng bảo hiểm cho người tham gia - đó là ba thiếu sót độc lập với câu hỏi đòn thế là gì. Trong hồ sơ vụ việc, vai trò của ban tổ chức từng được đặt dấu hỏi nhưng không được khai thác sâu. Đó là một khoảng trống phân tích, và cũng là khoảng trống trách nhiệm. Sau cái chết của ông Pineda, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do cẩu thả. Rồi anh được thả, nhưng cần nói rõ: việc được thả là một diễn biến tố tụng, không phải một sự minh oan. Anh được thả vì một thỏa thuận bồi thường được thực hiện theo cơ chế công lý phục hồi của Mexico - Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự quốc gia. Theo nhà báo Antonio Nieto, khoản bồi thường lên tới 585.525 peso, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ, dù các con số được đưa ra không thống nhất và điều khoản không được công bố đầy đủ. Điều đáng lưu ý là thỏa thuận này có điều kiện. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được hoàn tất, quá trình điều tra có thể được khôi phục. Hồ sơ vì thế đang ngủ, chứ chưa khép lại. Và ngay cả khi nó khép lại, khoản tiền ấy không sửa được nguyên nhân gốc: một sân đấu không giấy phép, không bảo hiểm, không có quy trình y tế tại chỗ, vẫn có thể tái diễn ở một địa phương khác vào một đêm khác. Ở đây còn một khoảng trống lớn chưa được lấp: kết quả khám nghiệm pháp y. Không có tài liệu nào trong hồ sơ công khai nói rõ cơ chế chấn thương dẫn đến tử vong. Nếu bản khám nghiệm xác định một cơ chế đập đầu, mức độ trách nhiệm pháp lý sẽ được định hình rõ hơn và câu chuyện có thể rẽ sang hướng khác. Nếu không, dư luận sẽ tiếp tục sống bằng cảm xúc, và cảm xúc thì không đủ để xây một quy trình an toàn. Góc nhìn phản trực giác ở đây là: làn sóng phẫn nộ công chúng có thể đã bám vào một tiền đề sai. Câu chuyện "đòn cấm" bị video phản bác, trong khi thứ thực sự duy trì sự phẫn nộ lại là hình ảnh thái độ - bức ảnh El Hijo de Fishman bị bắt với khuôn mặt tháo mặt nạ và một nụ cười. Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ là danh tính thiêng liêng; việc công bố ảnh tháo mặt nạ đã là một hình thức bêu riếu, và nụ cười ấy bị đọc như sự coi thường người chết. Nhưng một nụ cười không xác lập ý định phạm tội. Thái độ không phải là bằng chứng về mức độ lỗi, dù nó định hình phán xét của công chúng và có thể cả định kiến pháp lý. Các đồng nghiệp trong giới chia làm hai hướng. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy kết. Latin Lover bảo vệ Fishman, đồng thời thừa nhận chính mình từng đẩy và tát trọng tài để tăng kịch tính. Lời khai của những người trong cuộc cho thấy một thực tế ít được nói ra: trong bộ môn này, ranh giới giữa trình diễn và va chạm thật mong manh hơn người ngoài tưởng. Người hâm mộ không cần tôi cho họ tiếng nói; họ cần tôi đứng về phía tiếng nói ấy. Nhưng đứng về phía khán giả không có nghĩa là gật đầu với mọi cơn giận. Ở một góc khác của thế giới, tôi từng viết về một đêm không khán giả vì dịch bệnh, khi sân vắng đến mức nghe rõ tiếng bóng. Khi ấy tôi hiểu rằng khoảng trống cũng là một nhân vật. Ở Mineral de la Reforma, khoảng trống ấy mang tên một trọng tài không đứng dậy, và nó buộc người ta phải nhìn vào những gì hệ thống đã bỏ quên. Điều tôi theo dõi tiếp theo là kết quả pháp y. Nếu bản khám nghiệm xác định rõ cơ chế chấn thương, mức độ trách nhiệm sẽ được định hình và câu chuyện có thể rẽ sang một hướng khác. Nếu không, dư luận sẽ tiếp tục sống bằng cảm xúc, còn những sân đấu không giấy phép vẫn mở cửa mỗi cuối tuần. Thứ tôi muốn thấy không phải một cái tên bị kết tội, mà một tấm giấy phép, một hợp đồng bảo hiểm và một bác sĩ đứng bên võ đài. Một trò chơi chỉ thực sự là trò chơi khi người chơi còn đứng dậy được sau tiếng vỗ tay cuối cùng.