Khi trọng tài cũng là người viết luật: Vụ Himass, TanVuu và khoảng trống pháp lý của PUBG esports Việt Nam

Có một câu tôi viết đã nhiều năm, và tôi vẫn giữ nguyên nó như một nguyên tắc nghề nghiệp: "Đường kẻ việt vị chưa bao giờ thẳng, chỉ là hôm nay tôi nhìn ra nó cong." Câu đó ra đời từ một buổi tối ở Marseille, khi tôi 24 tuổi, làm trợ lý biên tập dữ liệu và phát hiện trọng tài bỏ qua Luật 11.3 trong trận Olympique Marseille gặp AS Monaco. Nhưng phải đến khi đọc thông báo án phạt dành cho hai tuyển thủ PUBG người Việt, Himass và TanVuu, tôi mới hiểu câu đó còn đúng hơn ở một sân chơi mà đường kẻ ấy thậm chí chưa được vẽ.

Krafton, nhà phát hành đứng sau PUBG, đã ra quyết định cấm hai tuyển thủ người Việt này khỏi toàn bộ các giải đấu PUBG toàn cầu. Phạm vi của lệnh cấm là điều đáng chú ý đầu tiên: nó không giới hạn trong một giải, một khu vực hay một mùa giải. Nó mở rộng ra toàn bộ hệ thống giải đấu do nhà phát hành hậu thuẫn. Với một vận động viên chuyên nghiệp, đây gần như là bản án treo lơ lửng trên toàn bộ sự nghiệp thi đấu.

Điều khiến tôi dừng lại không phải là án phạt, mà là khoảng trống phía sau nó. Đến thời điểm Đài Truyền hình Việt Nam lên tiếng, cộng đồng vẫn không được biết chính xác hai tuyển thủ đã vi phạm điều gì. Không có điều luật nào được trích dẫn. Không có quy trình nào được công bố. Chỉ có một quyết định, một phạm vi, và một khoảng lặng.

Bối cảnh: Khi truyền hình quốc gia bước vào sân đấu luật lệ

VTV3 không phải là một kênh chuyên về thể thao điện tử. Việc một đài truyền hình quốc gia đưa vụ việc này lên sóng và đặt câu hỏi về hệ thống luật lệ, tổ chức của esports là một tín hiệu quan trọng. Nó cho thấy câu chuyện đã vượt khỏi ranh giới của một cộng đồng người hâm mộ và bước vào không gian công luận đại chúng.

Điều đáng chú ý là cách VTV3 đặt vấn đề. Họ không phán xử ai đúng ai sai. Họ không khẳng định hai tuyển thủ vô tội. Họ hỏi hai câu đơn giản nhưng mang tính nền tảng: Chính xác họ đã vi phạm điều gì? Và quy trình xử lý đã được thực hiện như thế nào?

Đó là cách đặt câu hỏi của một người kiểm tra biên bản, không phải của một người hâm mộ. Và nó trùng khớp với nguyên tắc tôi luôn theo đuổi: "Tôi đọc biên bản trận đấu trước khi đọc tin tức, vì biên bản không biết nói dối."

Song song với đó là phản ứng của cộng đồng. Một chiến dịch kêu gọi công lý cho hai tuyển thủ đã thu về con số được báo cáo là 4,1 triệu chữ ký. Đây là một con số cần được kiểm chứng độc lập, nhưng ngay cả khi chỉ đúng một phần, nó vẫn phản ánh một mức độ huy động xã hội hiếm thấy trong lịch sử esports Đông Nam Á. Những streamer quốc gia như Độ Mixi và PewPew cũng tham gia bình luận, khuếch đại câu chuyện ra ngoài phạm vi người chơi PUBG thuần túy.

Cần đặt bối cảnh này bên cạnh một cột mốc khác: Việt Nam đã giành được tấm huy chương esports đầu tiên tại ASIAD. Đó là dấu hiệu cho thấy một khu vực đang lên về mặt thành tích thi đấu và độ phổ biến. Nhưng chính sự tương phản giữa thành tích thể thao và năng lực thể chế là điều mà vụ việc này phơi bày.

Bối cảnh quốc tế cũng không thể bỏ qua. Cách đặt vấn đề "drama PUBG Việt Nam - Hàn Quốc" cho thấy vụ việc diễn ra trong một tương quan thi đấu xuyên quốc gia. Hàn Quốc là một trong những cường quốc PUBG hàng đầu thế giới, còn Việt Nam là thị trường đang nổi. Khi một sự việc giữa hai nền esports này bùng lên, yếu tố đối đầu khu vực có thể làm trầm trọng thêm căng thẳng dư luận.

Một chi tiết đáng chú ý khác: án phạt được cho là liên quan đến một "giải đấu showmatch". Nếu đúng vậy, đây là điểm mấu chốt về mặt luật lệ. Một showmatch là sự kiện giao hữu, tính chất thấp hơn so với giải đấu chính thức. Việc áp dụng một hình phạt mang tính toàn cầu cho một sự kiện như vậy đặt ra câu hỏi về tính tương xứng giữa cấp độ giải đấu và mức độ chế tài.

Phân tích cốt lõi: Kiến trúc quyền lực ba trong một

Đây là điểm tôi muốn dành phần lớn bài viết để phân tích, bởi vì mọi tranh cãi về vụ Himass và TanVuu, suy cho cùng, đều xoay quanh một cấu trúc quyền lực chứ không phải một quyết định cá nhân.

Trong thể thao truyền thống, có một nguyên tắc phân tách mà chúng ta thường không để ý vì nó quá hiển nhiên. Liên đoàn bóng đá thế giới viết luật, nhưng trọng tài trận đấu không phải là người viết luật. Ban tổ chức giải tổ chức trận đấu, nhưng cơ quan kỷ luật không nhất thiết là ban tổ chức. Ở cấp độ quốc gia, các liên đoàn bóng đá thành viên hoạt động như những thực thể độc lập với nhà tổ chức giải. Chính sự phân tách này - dù không bao giờ hoàn hảo - là nền tảng cho niềm tin vào tính công bằng.

Trong esports, đặc biệt với các tựa game do một nhà phát hành duy nhất sở hữu như PUBG, sự phân tách đó không tồn tại. Krafton đồng thời là bên viết luật thi đấu, bên tổ chức giải đấu, và bên đưa ra án phạt. Không có một liên đoàn esports độc lập nào có thẩm quyền đứng trên nhà phát hành để kiểm tra tính đúng đắn của các quyết định này.

Đây chính là điều tôi muốn gọi là "VAR không sai, nhưng người vận hành VAR vốn cũng chỉ là người". Trong bóng đá, VAR là một công cụ. Nó có thể chuẩn xác về mặt kỹ thuật. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về trọng tài, và đó là lý do IFAB phải liên tục ban hành các giao thức vận hành để giới hạn phạm vi sai số của con người. Với Krafton, không có IFAB nào đứng trên họ. Giao thức vận hành chính là do họ tự đặt ra.

Khi một thực thể vừa viết luật, vừa tổ chức, vừa xét xử, thì mọi tranh cãi đều trở thành tranh cãi về chính thực thể đó, chứ không còn là tranh cãi về vụ việc cụ thể. Và đây là lý do vụ Himass - TanVuu không thể được giải quyết trọn vẹn bằng một bản kháng cáo.

Điểm thứ hai cần phân tích là sự mờ đục của quy trình. Chúng ta không biết điều luật nào bị vi phạm. Chúng ta không biết bằng chứng nào được sử dụng. Chúng ta không biết ai là người ra quyết định. Chúng ta không biết cơ chế xét duyệt nội bộ hoạt động ra sao.

Trong bất kỳ hệ thống luật lệ trưởng thành nào, đây sẽ là một lỗ hổng nghiêm trọng. Nguyên tắc cơ bản của công lý thủ tục là người bị cáo buộc phải được biết họ bị cáo buộc điều gì. Án phạt không thể được diễn đạt bằng một khoảng trống.

Có thể lập luận rằng việc công bố chi tiết một vụ vi phạm có thể gây hại, ví dụ như khiến người khác bắt chước, hoặc ảnh hưởng đến các vụ điều tra đang tiến hành. Lập luận này có cơ sở trong một số trường hợp. Nhưng nó đòi hỏi phải có một cơ quan độc lập cân nhắc giữa lợi ích công bố và lợi ích bảo mật. Ở đây, không có cơ quan nào như vậy.

Điểm thứ ba là sự tồn tại của cơ chế kháng cáo. Việc đội ngũ quản lý của hai tuyển thủ đang theo đuổi kháng cáo cho thấy có một cơ chế xét duyệt tồn tại trong hệ thống của Krafton. Đó là một tín hiệu tích cực. Nhưng câu hỏi tiếp theo là: cơ chế này có độc lập không?

Nếu kháng cáo được xét bởi chính nhà phát hành đã đưa ra án phạt ban đầu, thì đây là một vấn đề về thủ tục tố tụng cơ bản. Không ai có thể là thẩm phán trong vụ án của chính mình. Trong thuật ngữ pháp lý, đây gọi là xung đột lợi ích mang tính cấu trúc, và nó không thể được giải quyết bằng thiện chí cá nhân. Nó chỉ có thể được giải quyết bằng thiết kế thể chế.

Điểm thứ tư là bài toán về cấp độ giải đấu. Nếu vụ việc thực sự xảy ra tại một showmatch, thì câu hỏi về tính tương xứng trở nên cấp bách. Một showmatch khác với một giải đấu chính thức ở nhiều phương diện: mức độ cạnh tranh, mức độ nghiêm túc về mặt thi đấu, và thường là cả mức độ giám sát. Việc áp dụng một hình phạt được thiết kế cho giải đấu chính thức vào một sự kiện giao hữu là một câu hỏi luật lệ, chứ không phải câu hỏi cảm xúc.

Câu tôi từng viết: "Một quả penalty bị từ chối thì có thể sửa, một khoảng trống luật pháp thì không." Trong trường hợp này, nếu bảng luật của Krafton chưa phân định rõ ràng giữa showmatch và giải đấu chính thức, thì đó chính là một khoảng trống. Và những khoảng trống như vậy không thể được vá bằng một kháng cáo cụ thể nào đó; chúng chỉ có thể được vá bằng việc sửa đổi bảng luật.

Cần nhấn mạnh thêm một điểm về cấu trúc nhà phát hành trong esports. Khác với các môn thể thao truyền thống, nơi luật chơi vốn đã ổn định trong nhiều thập kỷ, luật thể thao điện tử gắn chặt với luật vận hành của tựa game đó. Khi nhà phát hành cập nhật game, họ đồng thời có thể thay đổi cả cân bằng trò chơi lẫn quy tắc thi đấu. Đây là một quyền lực kép, và nó tồn tại bởi chính bản chất mô hình kinh doanh live-service.

Từ góc nhìn so sánh hai thị trường tôi từng làm việc, đây là điểm khác biệt thú vị. Tại Trung Quốc, nhà phát hành cũng nắm vai trò trung tâm, nhưng có nhiều lớp cơ quan quản lý nhà nước tham gia vào việc giám sát ngành esports ở một mức độ nhất định. Tại Pháp và châu Âu, các cơ quan quản lý thể thao có xu hướng đòi hỏi sự phân tách giữa bên tổ chức và bên xét xử. Việt Nam, với vai trò là một thị trường esports đang nổi, chưa có một lớp thể chế tương đương. Đây là một khoảng trống phát triển, không phải một sự yếu kém vĩnh viễn.

Tôi đã từng chủ trì xây dựng một bảng kiểm tra 38 tiêu chí cho trọng tài trong bối cảnh đại dịch, và kết quả cho thấy số vụ tranh cãi giảm 18% so với mùa trước. Bài học tôi rút ra là: "Bảng kiểm tra 38 tiêu chí không cứu được mùa giải, nhưng nó cứu được danh nghĩa người cầm còi." Cụ thể hơn, nó tạo ra một khuôn khổ để cả hai bên tranh chấp có thể đối chiếu với cùng một tiêu chuẩn. Đó là điều mà vụ Himass - TanVuu hiện đang thiếu.

Một điểm khác cần phân tích là tính lặp lại của loại tranh cãi này. Vụ Himass - TanVuu không phải là vụ đầu tiên, và nếu cấu trúc quản trị không thay đổi, nó cũng sẽ không phải là vụ cuối cùng. Những tranh cãi tương tự đã xảy ra ở nhiều tựa game khác nhau, ở nhiều khu vực khác nhau, với nhiều nhà phát hành khác nhau. Sự tái diễn là hệ quả trực tiếp của việc thiếu một cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập.

Cần nói thêm về sự khác biệt giữa lỗi cá nhân và lỗ hổng cấu trúc. Trong nghề trọng tài, có một quy tắc mà tôi luôn nhắc học viên: đừng nhầm giữa việc một trọng tài đưa ra quyết định sai và việc hệ thống luật lệ cho phép quyết định đó xảy ra. Cái đầu tiên có thể được khiếu nại. Cái thứ hai đòi hỏi phải sửa luật.

Trong vụ Himass và TanVuu, chúng ta chưa biết liệu có lỗi cá nhân nào từ phía Krafton hay không. Nhưng chúng ta biết chắc rằng có một lỗ hổng cấu trúc: việc nhà phát hành độc quyền kiểm soát cả quy trình xét xử và cơ chế kháng cáo. Sửa lỗi cá nhân dễ hơn nhiều so với sửa lỗ hổng; nhưng chính lỗ hổng mới là thứ quyết định tần suất tái diễn của các vụ việc.

Góc nhìn ngược dòng: Cộng đồng đã phán xử, nhưng bằng chứng chưa lên tiếng

Đến đây, tôi buộc phải nói một điều có thể không được lòng nhiều người.

Sự ủng hộ của cộng đồng dành cho Himass và TanVuu là có thật, và nó là dữ liệu hợp lệ. Cảm xúc của người hâm mộ không phải là thứ cần bị gạt bỏ; nó là một phần của bức tranh. Khi 4,1 triệu chữ ký được thu thập, đó là một tín hiệu không thể bỏ qua về mức độ gắn kết của một cộng đồng với các vận động viên của họ.

Nhưng có một khoảng cách giữa việc cộng đồng ủng hộ một người và việc người đó thực sự vô tội. Hai điều đó không đồng nghĩa với nhau.

Và điều đáng lưu ý là trong vụ việc này, cộng đồng phần lớn đã phán xử hai tuyển thủ là bên bị oan, trong khi bản thân hành vi bị cáo buộc vẫn chưa được công bố. Chúng ta không biết họ bị cáo buộc vi phạm điều gì. Chúng ta không biết bằng chứng là gì. Chúng ta không biết liệu họ có vi phạm hay không.

Đây là một kịch bản mà tôi đã thấy nhiều lần trong sự nghiệp: cộng đồng phản ứng trước tiếng còi, nhưng tiếng còi chỉ là điểm bắt đầu. Kết luận thật sự nằm trong biên bản. Và biên bản, trong trường hợp này, chưa được công bố.

Nói điều này không có nghĩa là tôi đứng về phía Krafton. Tôi không đứng về phía nào trong hai bên, bởi vì tôi chưa có đủ dữ kiện để đứng về phía nào. Điều tôi đứng về phía là một nguyên tắc: người bị cáo buộc phải được biết mình bị cáo buộc điều gì. Nếu Krafton tuân thủ nguyên tắc đó, thì họ đã hoàn thành trách nhiệm cơ bản của một bên đưa ra án phạt.

Nguy cơ của một phán quyết sớm từ cộng đồng là khi sự thật sau này được công bố và không ủng hộ kết luận đã được hình thành, niềm tin sẽ bị tổn thương. Điều đó không tốt cho bất kỳ ai, kể cả các tuyển thủ.

Có một điều có thể được nói mà không cần phán xử: khoảng cách giữa mức độ huy động cảm xúc và mức độ công khai dữ kiện trong vụ việc này là rất lớn. Khi cộng đồng dành 4,1 triệu chữ ký cho một vụ việc mà bản thân hành vi bị cáo buộc còn chưa rõ, thì đó là một trạng thái bất thường, bất kể kết quả cuối cùng là gì.

Đối chiếu với bối cảnh xuyên quốc gia, tình huống này càng trở nên phức tạp. Việc đóng khung câu chuyện thành "drama Việt Nam - Hàn Quốc" có thể làm gia tăng căng thẳng khu vực, trong khi vấn đề cốt lõi - khoảng trống quản trị - lại mang tính toàn cầu, không thuộc về một quốc gia nào. Tôi từng thấy điều này ở các thị trường khác: khi một vụ việc được quốc gia hóa, khả năng giải quyết bằng lý lẽ giảm đi, và khả năng leo thang bằng cảm xúc tăng lên.

Kết luận và đề xuất

Dựa trên những gì đã xác minh được, tạm kết luận như sau: vụ Himass và TanVuu không phải là một câu chuyện về một án phạt cụ thể. Nó là một câu chuyện về một cấu trúc quản trị chưa trưởng thành.

Nếu thực sự muốn cải thiện, có những đề xuất cụ thể và có thể đo lường được.

Thứ nhất, Krafton nên công bố rõ điều luật bị cáo buộc vi phạm, dù chỉ ở dạng mô tả cấp độ chung. Một hệ thống luật lệ mà công chúng không thể đọc được thì không thể được công chúng tin tưởng.

Thứ hai, cần có một bảng luật phân định rõ ràng giữa showmatch và giải đấu chính thức, kèm theo các mức chế tài tương ứng. Nếu bảng luật hiện tại chưa có sự phân định này, đây chính là lỗ hổng cần được vá trước tiên.

Thứ ba, cơ chế kháng cáo cần có ít nhất một tầng xét duyệt độc lập với bên đưa ra án phạt ban đầu. Đây không phải là đòi hỏi quá đáng; đây là tiêu chuẩn tối thiểu của thủ tục tố tụng.

Thứ tư, ở cấp độ khu vực, Hiệp hội esports các nước có thể xây dựng một diễn đàn đối thoại chung với các nhà phát hành, nhằm thiết lập những nguyên tắc minh bạch tối thiểu được áp dụng nhất quán.

Những đề xuất này không cần được thực hiện cùng lúc. Nhưng mỗi bước đi theo hướng đó sẽ làm cho vụ việc tiếp theo ít gây tổn thương hơn vụ việc trước.

Có một câu tôi luôn mang theo trong công việc: "Ai viết luật cũng cần một người đứng ngoài vạch để kiểm tra chữ ký của họ." Trong esports, người đứng ngoài vạch đó chưa tồn tại. Vụ Himass - TanVuu nhắc chúng ta rằng khoảng trống này không thể kéo dài mãi, bởi vì sau mỗi vụ việc, niềm tin vào sân chơi chung lại mỏng đi một lớp.

Khi tôi nhìn lại vụ việc này, tôi nhớ đến lần tôi bị chê là cứng nhắc vì công khai nhận xét trên sóng truyền hình rằng giao thức VAR không được tuân thủ. Tôi vẫn giữ nguyên lập trường đó. Bởi vì trong thể thao, điều được bảo vệ không phải là một quyết định cụ thể, mà là niềm tin rằng hệ thống có thể tự sửa mình.

Krafton đã cho hai tuyển thủ Việt Nam một án phạt, nhưng chưa cho họ - và cả cộng đồng - một lý do có thể kiểm chứng. Cho đến khi lý do đó được công bố, vụ việc vẫn chưa kết thúc, bất kể tiếng còi đã vang lên. Vì trận đấu không kết thúc bằng tiếng còi, nó kết thúc khi người ta đọc xong biên bản. Và biên bản thì vẫn đang khép lại trong im lặng.

Câu hỏi để lại không phải là Himass và TanVuu có tội hay không. Câu hỏi để lại là: khi nhà phát hành vừa viết luật, vừa tổ chức, vừa xét xử, thì ai sẽ là người kiểm tra chữ ký của họ?